تاريخچه آرامگاه حافظ (دیدگاه)

همچنين كريمخان دستور داد تا سنگي از جنس مرمر براي قبر خواجه بتراشند و پس از آماده شدن سنگ دو غزل از غزل هاي حافظ را به خط نستعليق كه توسط حاج آقاسي بيگ افشار آذربايجاني نوشته شده بود، بر روي آن حجاري كردند كه اين سنگ هنوز هم بر روي قبر قرار دارد. ابعاد اين سنگ 40 *80*266 سانتي متر است. در بالاي كتيبه ي سنگي و در ميان ترنجي اين جمله نوشته شده است : «انت الباقي و كل شي هالك».
در زير آن غزلي زيبا از حافظ در 12 سطر با مطلع:
مژده ي وصل تو كو كز سر جان بر خيزم طاير قدسم و از دام جهان برخيزم
و دور آن نيز غزلي ديگر با مطلع:
اي دل غلام شاه جهان باش و شاه باش پيوسته در حمايت لطف اله باش
نوشته شده است. همچنين در دو گوشه ي بالاي سنگ، اين دو مصرع نوشته شده است:
بر سر تربت ما چون گذري همت خواه كه زيارتگه رندان جهان خواهد بود
و در گوشه پائيني سنگ دو مصرع زير نوشته شده است:
چراغ اهل معني خواجه حافظ بجو تاريخش از خاك مصلي

كه خاك مصلي به حساب ابجد بيانگر تاريخ وفات حافظ است.
پس از حكومت زنديه نيز افراد زيادي آرامگاه را تعمير و مرمت كردند كه برخي از آنان عبارتند از :
- در سال 1273 ه.ق. تهماسب ميرزا (مؤيد) حكمران فارس آرامگاه را تعمير و مرمت كرد.
- در سال 1295 ه.ق. مرحوم فرهاد ميرزا (معتمدالدوله) فرمانفرماي فارس معجري چوبي بر آرامگاه خواجه نصب كرد.
- در سال 1317 ه.ق. ملا شاه جهان زرتشتي (اردشير) ساكن تهران بخاطر علاقه اي كه به حافظ داشت بر مزار او رفته و تفألي به ديوان حافظ مي زند كه شعر زير مي آيد:
اي صبا با ساكنان شهر يزد از ما بگو كاي سر حق ناشناسان گوي ميدان شما
وي از اين شعر خوشش آمده و تصميم مي گيرد بقعه و بارگاه مجللي بر روي قبر حافظ بسازد. به همين منظور مشغول به كار مي شود و معجري بر فراز قبر مي سازد ولي يكي از سادات متظاهر وقت به جرم آن كه چرا يك شخص زرتشتي (گبر) مي خواهد قبر حافظ را بسازد، آن بنا را خراب كرد و شخص باني را از اين كار باز داشت. (گفته شده است در آخر عصايش را به قبر حافظ مي زند و خطاب به او مي گويد: درويش مي خواستند تو را نجس كنند، نگذاشتم !)
هنوز آثار افتادن چوب بست ها بر روي سنگ قبر به صورت شكستگي در سنگ به چشم مي خورد.
- در سال 1319 ه.ق. شاهزاده ملك منصور (ملقب به شعاع السلطنه)‌ والي فارس معجري آهنين بر قبر حافظ ساخت و كتيبه اي را نيز بر بالاي آن قرار داد.
- در سال 1310 خورشيدي فردي به نام دبير اعظم بهاري که استاندار فارس بود، سردر حياط جنوبي و نارنجستان ان را سروسامان داد، همچنين خياباني در جلو آرامگاه احداث کرد و نام آن را« خرابات» گذاشت که بعدها به گلستان تغيير نام پيداکرد.

- در سال 1314 خورشيدي به کوشش مرحوم علي اصغر حکمت شيرازي (وزير فرهنگ وقت) وعلي رياضي (رئيس فرهنگ وقت) طرح نقشه ي آرامگاه حافظ، به شکل کنوني آن با طراحي و نظارت مهندس «آندره گدار» شرق شناس و ايران شناس بزرگ فرانسوي تهيه شد و به مرحله ي اجرا درآمد و در سال 1316 به اتمام رسيد.
طبق اين نقشه در تالار، چهار ستون وسط که در زمان زنديه احداث شده بود، از دوطرف امتداد يافت و حافظيه به دو محوطه،شامل باغ در جنوب، تالار و آرامگاه در شمال آن تبديل شد.
در اين ساختمان عمارت قديمي کريم خان زند به صورت تالاري درآمد که 56 متر طول دارد و به وسيله ي 20 ستون سنگي بلند نگه داشته مي شود که چهارستون يک پارچه ي کريم خاني در ميان اين ستون ها قرار دارد و 16 ستون ديگر دوتکه است که در سال 1315 شمسي ساخته و نصب گرديده است.

بناي آرامگاه
آرامگاه حافظيه درمجموع 20000 متر مربع مساحت دارد و داراي چهار در است: يکي جنوبي (در ورودي اصلي)، دو در بزرگ و کوچک در سمت غرب و يک در، که در ضلع شمال شرقي به گلخانه گشوده مي شود. بناي آرامگاه به دو صحن شمالي و جنوبي تقسيم شده است که حدفاصل دو صحن با دو رديف پلکان سنگي که به تالاري 56 متري مي رسد، از يکديگر جدا شده اند. (که با انجام برنامه هاي توسعه ي ارامگاه که خوشبختانه در دست انجام است، اين ويژگي ها دگرگون خواهد گشت.)
صحن (حياط) جنوبي:
اين حياط که نسبت به کف تالار 18 پله، قريب 4 متر گودتر است، به ابعاد 80 *150 متر است. در وسط حياط باغچه ي باريک بلوار مانندي است به عرض 4 متر که در آن چمن و گل کاشته مي شود. در طرفين اين بلوار، دو راهرو به عرض 4 متر است که به رفت و آمد اختصاص دارد. در اطراف دو راهرو، دو باغچه است به ابعاد 20 * 45 متر که اطراف آنها سرو و کاج کاشته اند و در وسط هر يک از اين دو باغچه، يک حوض مستطيلي به ابعاد 4* 32 متر ساخته شده است. طرفين اين دو باغچه راهرويي است به عرض 4 متر که براي استراحت و رفت و آمد احداث شده اند. در مشرق و مغرب حياط دو نارنجستان است که هر يک به ابعاد 35* 70 متر است. اين نارنجستان ها علاوه بر آن که پيوسته سبز و خرم اند، در فصل بهار که غرق بهار نارنج مي شوند، فضاي حافظيه را معطر مي سازند. در سه طرف حياط جنوبي آرامگاه ديوارهاي اجري مرتفعي است، منتها قسمتي از وسط ديوار جنوبي را برداشته و نرده هاي اهني نصب کرده اند و در وسط آن، در ورودي به حافظيه قرار دارد که با سه پله به خيابان گلستان متصل مي شود.

تالار حافظيه:
همان گونه که توضيح داده شد، اين تالار از ساختمان هاي دوره ي زنديه است که سابقاً در وسط، تالاري با چهار ستون و هر طرف آن تالار، چهار اتاق بوده است که در تعميرات اخير اتاق ها را برداشته اند و تالار فعلي به طول 56 متر و عرض 8 متر با 20 ستون سنگي به ارتفاع 5 متر به وجود امده است.
شکل اين تالار تلفيقي از معماري هخامنشي و زنديه را در خود دارد. در طرفين تالار (مشرق و مغرب آن) دو اتاق ساخته شده که يکي دفتر آرامگاه است و ديگري را سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري در اختيار دارد. در پيشاني اين دو اتاق (سه بيت بر پيشاني ديوار شرقي و سه بيت بر پيشاني ديوار غربي) يکي ديگر از غزلهاي حافظ را به خط نستعليق بر روي سنگ مرمر نوشته و نصب کرده اند. مطلع اين غزل عبارت است از:
روضه ي خلدبرين خلوت درويشان است
مايه ي محتشمي خدمت درويشان است
همچنين بر پيشاني نماي خارجي تالار و رو به سمت باغ ورودي (صحن جنوبي) غزل:
گلعذاري ز گلستان جهان ما را بس
زين چمن سايه ي آن سرو روان ما را بس
وبر پيشاني نماي ديگر و به سمت مقبره، غزل :
چو بشنوي سخن اهل دل مگو که خطاست
سخن شناس نه اي دلبرا خطا اينجاست

نصب شده است.
صحن (حياط) شمالي:
صحن شمالي حافظيه به ابعاد 60* 50 متر است که سابقاً قبرستان عمومي بوده است. در وسط صحن، قبر خواجه قرار دارد که با داشتن پنج پله، قريب يک متر از کف صحن مرتفع تر است.
سنگ مرمري که کريمخان زند بر روي مزار حافظ گذاشته، هنوز با زيبايي و به همان حال باقي است.
بالاي قبر گنبدي است که به وسيله ي هشت ستون سنگي يکپارچه ي پنج متري و به شکل ستون هاي کريمخان نگهداري مي شود. سطح خارجي گنبد به وسيله ي ورق هاي مس، ترک ترکي، مانند کلاه قلندران و درويشان پوشيده شده و سقف گنبد با کاشي هاي رنگين معرق،تزئين شده است. دورتادور زير سقف ابياتي با خط ثلث روي کاشي نوشته شده است. بر روي اين کتيبه ها غزلي زيبا از حافظ با مطلع:
حجاب چهره ي جان مي شود غبار تنم خوشا دمي که از اين چهره پرده برفکنم
نقش بسته است. در جنوب صحن دو حوض آب بزرگ و مستطيل شکل (در شرق و غرب) قرار دارد که منبع آب حوض هاي بزرگ باغ ورودي در صحن جنوبي است و هر يک به وسيله ي دو باغچه با درختان نارنج، محصور شده است. دور تا دور صحن نيز باغچه هايي است که در آن ها کاج، سرو و نارنج کاشته شده و چمن کاري شده است. در سمت شرقي صحن، ديواري بلند است که پشت آن آرامگاه هاي خصوصي خانواده ي فربد و آرامگاه معدل (محل کنوني دفتر انجمن دوستداران حافظ) واقع شده است.
بر پيشاني اين ديوار غزل:
مزرع سبز فلک ديدم و داس مه نو
يادم از کشته ي خويش آمد و هنگام درو
و غزل:
عيب رندان مکن اي زاهد پاکيزه سرشت
که گناه دگري بر تو نخواهند نوشت
با خط زيباي ثلث بر روي کتيبه هايي نصب شده است.

در سمت شمالي صحن حافظيه، در وسط، عمارت کتابخانه است که مرکز حافظ شناسي در آن قرار دارد. سمت غرب کتابخانه، چايخانه ي سنتي و در قسمت شرق آن نيز غرفه ي فروش کتاب هاي ميراث فرهنگي است. بر سر در چايخانه کتيبه اي با خط نستعليق و بيت:
رواق منظر چشم من آشيانه ي تست
کرم نما و فرود آ که خانه خانه ي تست
و در سراسر پيشاني ديوار شمالي صحن، غزل :
سحرم هاتف ميخانه به دولت خواهي
گفت باز آي که ديرينه ي اين درگاهي
با خط زيباي ثلث به چشم مي خورد.سمت غربي صحن شمالي نيز ديواري است با غرفه ها و آرمگاه هاي خصوصي که بر پيشاني آن نيز غزل :
بيا که قصر امل سخت سست بنياد است
بيار باده که بنياد عمر بر باد است
جلوه گري مي کند.

در اين سمت نيز مقبره ها و آرامگاه هايي وجود دارد که مهمترين آنها مقبره الشعرا است و مابقي شامل:
آرامگاه خانوادگي ناصرالدين سالار، آرامگاه ضياء الدين فيلي، آرامگاه خانوادگي فريدون توللي (شاعر)، آرامگاه خانوادگي اسدالله عرب شيباني، آرامگاه خانوادگي خاندان طباطبائي کازروني و آرامگاه خانوادگي خاندان قوام الملک شيرازي است که سردر مرتفعي دارد.
پشت مقبره خاندان قوام (در سمت غرب مجموعه ي حافظيه) نيز حياط کوچکي است که در سمت مغرب آن چند مقبره شخصي متعلق به خانواده هاي مؤيدالملک قوامي، صاحب ديواني، فصيحي و... است.
در وسط اين محوطه کوچک و زيبا حوضي کوچک و نسبتاً عميق قرار دارد. اين قسمت اکنون به کلاس هاي بخش آموزش مرکز حافظ شناسي اختصاص يافته است.
در مقبره الشعرا (که با دري کوچک و آهني به فضاي بزرگ و چمن کاري شده منتهي مي شود) جمعي از شاعران، نويسندگان، عالمان، استادان دانشگاه و هنرمندان آرميده اند که مشهورترين آنان عبارتند از : دکتر لطفعلي صورتگر (شاعر، 1348-1279 شمسي)، دکتر مهدي حميدي شيرازي (شاعر و استد دانشگاه 1365-1293 شمسي) رسول پرويزي (نويسنده و داستان نويس، وفات 1356 شمسي) استاد جواد مصلح (فيلسوف فرزانه، 1377 -1298 شمسي) استاد محمد خليل رجايي (استاد حکمت و ادب، وفات 1354 شمسي) دکتر عبدالوهاب نوراني وصال (استاد دانشگاه 1373-1302 شمسي) استاد دکتر علي محمد مژده (استاد فرزانه ي ادبيات دانشگاه، وفات 1381 شمسي) استاد حميد ديرين (مؤسس و رئيس انجمن خوشنويسان فارس،1374-1315 شمسي) استاد نورالدين رضوي سروستاني (از بزرگان آواز و موسيقي اصيل ايراني،1379-1314 شمسي) آيت اله العظمي شيخ محمد باقر شهيد رابع مجتهد اصطهباناتي (سرحلقه ي آزادي خواهان فارس، شهادت 1286 شمسي) دکتر سيد ابوطالب فنائي (نويسنده، مترجم و شاعر، 1381-1328 شمسي) و... همچنين دورتادور ديواره ي صحن شمالي با آجرنماها و طرح هاي شمسه گونه و غرفه هايي با درهاي چوبي که شکل گل هاي نيلوفر را در نقش خود جاي داده اند به زيبايي صحن جلوه اي دو چندان مي دهد. خطوط ثلث کتيبه ها و کتيبه ي نستعليق تاريخ بنا را هنرمند و خطاط فقيد شادروان اميرالکتاب ملک الکلامي نوشته است.

در قسمت شمالي کف صحن و در کنار آرامگاه حافظ نيز چندين سنگ قبر ديده مي شود که مهم ترين آنها متعلق به شيخ محمد اهلي شيرازي (شاعر معروف و صاحب کتاب مشهور سحر حلال متوفي به سال 942 ه.ق.)، محمد نصيري الحسيني ملقب به فرصت الدوله شيرازي (شاعر، 1339-1271 ه.ق.)، قطب العارفين آقامحمدهاشم ذهبي شيرازي (از اقطاب سلسه ي ذهبيه، متوفي به سال 1199 ه.ق.) و حاج ملاعلي سمناني (عالم و عارف بزرگ) است.
در جلوي کتابخانه نيز مقبره حاج سيد محمدعلي کازروني شيرازي (از مجتهدان فارس) شيخ محمد مهدي کجوري (از مجتهدان برجسته) شيخ محمدحسن کجوري و سيد محمدرضا مجدالعلما (دستغيب) ديده مي شود. همچنين محل کنوني کتابخانه، مقبره قاسم خان، والي فارس بوده است.