ارمغان تاريكي قصه مردي به نام مجيد را روايت مي‌كند كه دانشجوي عكاسي و وابسته به جريان منافقين است، او در پي ماموريتي سازماني بايد به ازدواج و عشق صوري با دختري به نام سارا تن دهد تا از طريق نفوذ در خانواده او به كسب اطلاعاتي درباره عموي‌ وي كه يك فرمانده سپاه است دست يابد و در فرصتي مناسب با عمليات تروريستي او را حذف كند. اما مجيد در تجربه عاطفي خود با سارا به معناي واقعي به او دل مي‌بندد و در يك كشمكش دروني بين عقيده و عشق و وظيفه و عاطفه، در نهايت راه دلش را برمي‌گزيند و با مقاومت و ايستادگي رسيدن به سارا را بر وظايف سازماني خود ترجيح مي‌دهد و از گذشته خود دل مي‌كند. در واقع او عقيده‌اش را به پاي علاقه‌اش قرباني مي‌كند و در مسير رسالت سازماني متوجه رسالت انساني خود مي‌شود. در واقع همين تحول اخلاقي و تجربه عشق، ارمغاني است كه مجيد در يك تجربه ظلماني و تاريك خود در همكاري با سازمان به دست مي‌آورد. اين تجربه او را از حيث شخصيتي در موقعيتي خاكستري قرار مي‌دهد. ارمغان تاريكي را به لحاظ پيرنگ و شخصيت‌هاي قصه و موقعيت داستاني‌اش مي‌توان با فيلم به رنگ ارغوان حاتمي ‌قياس كرد كه در آنجا نوع مناسبات عاطفي و انساني بين 2 شخصيت اصلي زن و مرد داستان باعث تحول شخصيت مرد مي‌شود.آنچه از حيث روان شناختي و حتي فلسفه اجتماعي ـ سياسي در پس اين قصه نمايان است تاثير متقابل و گاه متعارضي است كه بين عقيده و عاطفه و عشق و وظيفه وجود دارد.
در كشمكش اين دو تجربه پيچيده است كه بسياري از آرمان‌هاي اجتماعي با اعتقادات و احساسات فردي بازنمايي شده و گاه چنان در هم مي‌آميزد كه تمايز منطقي آن را دشوار مي‌سازد. جالب است كه گاهي يك حس عاطفي و قلبي مي‌تواند بر تاويل عقيده و عقل تاثير گذاشته و سرنوشت آدمي‌ را تحت تاثير قرار دهد.

اما آيا احساس و چيزي از جنس عشق مي‌تواند معيار و ميزاني براي سنجش يا حتي تغيير عقيده باشد؟ آيا مجيد به واسطه احساسي كه به سارا پيدا كرده دچار تغيير اعتقادي شده يا باورهاي او فارغ از اين تجربه عاشقانه نيز قابل تغيير و تحول بود؟ آيا اين عاشقانه سياسي اين امكان را ندارد كه در طي زمان بار ديگر به واسطه تغيير عقيده يا تحول در عاطفه، رنگ باخته و با پرسش‌هاي بنيادي ديگري درباره اعتبار اعتقاد و عشق و مناسبات آنها با هم مواجه شود؟ دشواري وظيفه انساني به همين است كه آدمي‌ همواره در كشمكش بين عقل و عشق گرفتار است و ارمغان اين تنازع البته معلوم نيست كه كدام است تاريكي يا ظلمت؟

سيدرضا صائمي

۳
فقیریم؛ بدجور!..به یک «جشن نیکوکاری» برای سینما و سیما محتاجیم: برای تزریق اندکی عاشقانه. نه فقط ایران بلکه دنیا. این روزها حال عاشقانه‌ها خوش نیست. این را می‌شود از افزایش شمار صحنه‌های جنسی فیلم‌های عاشقانهٔ هالیوودی فهمید، از سخافت سایه‌انداخته بر عاشقانه‌های بالیوودی و وطنی. می‌توان این را از افزایش آمار طلاق در ایران (گرچه خیلی کمتر از آمار جهانی باشد)، از خشم و تنفر برخی آدم‌ها از هم، از خیانت و جنایت زن شوهردار در حق مردش و بالعکس، از افزایش رغبت به ازدواج‌های اینترنتی، از افزایش استفاده از داروها و ابزارهای توانمندکنندهٔ جنسی، از ازدیاد مصرف مواد مخدر و محرک، از افزایش آمار زندگی‌های مجردی خودخواسته می‌توان فهمید. یک زمانی در همین تلویزیون خودمان «در پناه تو» شیدایمان می‌کرد. پسرهای نوجوان و جوان دنبال مریم افشارِ خودشان (لعیا زنگنه) بودند و دخترکان نوجوان دنبال یک محمد منصوری (حسن جوهرچی) خوددار و عاشق. زمانه‌ای که پیرپسرهای این مُلک همچون اسدِ (رضا بابک) «آرایشگاه زیبا» دنبال این بودند که در میانهٔ عمر و از میان همهٔ مخالفت‌های مادری مقتدر (پری امیرحمزه) بالاخره دلخوشی ادامهٔ زندگی‌شان را پیدا کنند. همچون امیرحسین صدیقِ «کتابخانهٔ هدهد» که دلباختهٔ دختر شاد و شنگول (سحر دولتشاهی) قصه‌اش شد. کمی آن سوتر، «شب یلدایِ» کیومرث پوراحمد بود که برای خودش اکنون یک عاشقانهٔ کلاسیک است. وقتی مانند محمدرضا فروتنِ فروریخته و تک‌افتاده از پسِ مدت‌ها دلخوش بودن به یک صدای زنانهٔ آرام، «ناگهان» در میانهٔ یک روز برفی، از ورای یک پنجرهٔ بسته، «او» را ببینی که از پس چتر چهره عیان کند و تو بمانی با آن حس ناگهانی که در تاریکی سینما در تک‌تک سلول‌های بدنت جاری می‌شود. تیر خلاص هم می‌شود نوشتن یک شماره‌تلفن بر کف دست «او». این تصاویر سحرانگیز را اگر با نگاه‌های درمانده و عاشقانهٔ محمدرضا فروتن و لبخند بازیگوشانه و زنانهٔ هیلدا هاشم‌پور جمع کنی که گویی به شکارش می‌نگریست (مانند آن موقع که در پله‌ها، عاشقانه ولی ساکت به استادش (مهدی احمدی) – در فیلم سرد و یخی «شب‌های روشن» – می‌نگریست)، شب یلدا می‌شود حماسهٔ شورمندانه‌ای همچون «سوته‌دلان». مثل آنجا که «شهره آغداشلو» کنار حوض مانند مادری عاشق با پایین دامنش، صورت همسرِ بچه‌مانده‌اش را پاک می‌کرد.

۴
فارغ از نگاه احساسی، عاشاقانه و ستایش‌آمیز به «ارمغان تاریکی»، جلیل سامان با درآمیختن سیاست و عشق برگ برندهٔ خودش را رو کرد (همان چیزی که با ترکیب جنگ و عشق در «بر باد رفته»، «بیمار انگلیسی» یا «کوهستان سرد» به موفقیت انجامید). آن‌ها که در دههٔ پنجاه و شصت زندگی کرده‌اند یا تاریخ آن زمان را خوانده‌اند، می‌دانند جمع این دو سخت بود و گاه ناممکن. جلیل سامان این بزنگاه را در تردید مجید و برخورد سازمانی محکم و مقتدر چون «مجاهدین خلق» به خوبی درآورده است. سازمانی که ورای همهٔ کژی‌هایش تعدادی جوان بودند که به عشق مبارزه با آنچه که هیچ کس نمی‌پسندید – استعمار و استبداد – گردهم آمده بودند. جوانانی که زندگی مخفیانه و مبارزهٔ مسلحانه را بر زندگی آرام و بی‌دغدغه ترجیح دادند (به این دقت کنید که میانگین سن موسسین سازمان مجاهدین خلق – سعید محسن، علی‌اصغر بدیع‌زادگان، محمد حنیف‌نژاد، محمد نیک‌بین رودسری – تنها بیست و پنج سال بوده است؛ این را با بیست و پنج ساله‌های غرغرو و درمانده و بی‌تاثیر حالا مقایسه کنید). درست در زمانه‌ای که آمار فروش فیلم‌فارسی به همت جوانان و خانواده‌های ایرانی سیر صعوی داشت و شرکت در کنسرت فلان خواننده و بهمان شومن مُد بود، اینان و همتایانشان در دیگر گروه‌های مبارز چون «منصورون» و «صف» و.. متفاوت می‌اندیشیدند؛ چه آن‌ها که توده‌ای شدند، چه آن‌ها که در سِحر «اشرف دهقانی» و «مائو» و اردوگاه مادر شوروی بودند (گرچه در نهایت برخی‌شان مسافر تاریکی شدند) و چه آن‌ها که شورمندانه و شیفته‌وار به تأسی از «خمینی کبیر» کار را به آخر رساندند. سال‌ها است بیان و ترسیم آن فضا از سینما و سیمای ما رخت بربسته است.

زمانی همین سینمای ما در آثاری چون «دست‌نوشته‌ها»ی مهرزاد مینویی یا «تعقیب سایه»‌های علی شاه‌حاتمی یا «پرچمدار» شهریار بحرانی به آن فضاها می‌پرداخت ولی اکنون نه! دقت جلیل سامان در فضاسازی دههٔ شصت (با چشم‌پوشی از وجود فراوان تلفن و برخی عَلَمک‌های گاز) – در شرایطی که بزرگان باتجربهٔ سینما و سیما در بازسازی آن فضا بسیار اشتباه می‌کنند – و یکی‌بدوهای تئوریک میان بشرزاد (امیر آقایی) و مجید شایستهٔ توجه و الگوگیری است. شخصیت‌پردازی درست از دغدغه‌ها و انگیزه‌های جوانان عضو سازمان‌های مسلحانه و سیاسی پیش از انقلاب و دههٔ شصت برای کاستن از آسیب‌های سیاسی و اجتماعی امروزمان، امری ناگزیر می‌نماید. البته برای دوست داشتن «ارمغان تاریکی» دلایل دیگری هم داریم؛ جزییات دقیقی که برای باورپذیرکردن فضای اثر به دقت در کنار هم چیده شده بودند؛ جزییاتی که در آثار دیگران با بی‌حوصلگی فراموش شده بودند:

بازی خوب لیلا زارع که جزءجزء چهره‌اش بی‌اندازه معمولی بود؛ به مانند اغلب دختران آن سال‌های کشورمان (نه مانند حدیث فولادوند و لیلا اوتادی و نیکی کریمی و نه مانند صورت‌سنگی‌ای چون هدیه تهرانی)، معمولی به مانند همهٔ زنانی که بلد هستند با چادر رو بگیرند، چادر را روی سرشان و یا با دندانشان نگاه دارند (نه مانند بقیهٔ بازیگران که چادر برایشان حکم شنل را دارد)؛ سودابه بیضایی با آن گره مقنعه و سکوت‌های ممتد و منتظرش (سیمای یک زن کاملاً تشکیلاتی)؛ النگوهای پر و پیمان دست‌های لیلا زارعِ نوعروس که با هر تکانی صدای جیرینگ‌جیرینگشان می‌آمد؛ آرایش معمولی دههٔ شصتی سیمای ساده و معصوم لیلا زارع؛ شاگرد دست‌وپاچلفتی ولی ساده‌دل عکاسخانه؛ چهرهٔ مردانهٔ آرش مجیدی با آن اُورکت آمریکایی سبزرنگ؛ نگاه‌های خریدارانهٔ مادر مجید هنگام خواستگاری که سارای خارج از قاب را با بازی چشمانش ورانداز می‌کرد؛ رد و بدل شدن نگاه‌های شیطنت‌آمیز میان او و دختر باردارش که سلیقهٔ پسرش را تأیید می‌کرد؛ دیالوگ‌های عاشقانهٔ سارا و مجید که می‌شد در کنار خانواده و بدون آن‌که ارجاعی جنسی داشته باشند شنیدشان، بی‌آنکه در بیان احساسات افراط کنند؛ موسیقی گوش‌نوازی که با تک‌نوازی به‌جای پیانو یا ویولون خیلی خوب بر صحنه‌ها نشسته بود؛ پایان‌بندی فیلم و اینکه خودش را به سلیقهٔ هندی‌پسند ایرانی سنجاق نکرد به ویژه آنجا که برخلاف انتظار بیننده عمل ترمیمی صورت سارا موفق نبود و او ماند و زشتی صورتش و چالش قهرمانان با واقعیت زندگی؛ اعتراف سارا به اینکه درخواست طلاقش تنها چشمه‌ای از مکرهای زنانه بوده برای آزمودن دلدادگی همسرش (همان با دست پس زدن و با پا پیش کشیدن) و… برای مایی که با کمتر از این‌ها به آثاری چون «مختارنامه» و «در چشم باد» دل بستیم، این‌ها سرمایهٔ کمی نیستند. آنقدر جزییات شعف‌برانگیز در این اثر هست که آرزو کنیم ای کاش جلیل سامان این دههٔ طلایی و تلخ شصت را رها نکند و باز هم برای ما از آن روزها بگوید… روزهایی که فراموششان کرده‌ایم. زمانه‌ای که پسران پیش از پسری‌کردن مرد می‌شدند و دختران پیش از دختری‌کردن زن بودند و مادر؛ در حسرت یک آشپرخانه از خود، در رویای مادری‌کردن و همسر بودن.

خرازي ها بيان داشت: دوربين بارها خلوت مجيد و درگيريهاي رواني او را به نمايش مي گذارد؛ اين گونه كشمكش هاي روحي مثل يك مبارزه هستند بين خود با خود و ميان من با من كه گاه حتي به رفتارهاي انتحاري و سادومازوخيستيك (خودآزارانه، دگرآزارانه) و روان پريشي مي انجامند. ايدئولوژي سازمان يك آن از خلوت مجيد رخت بر نمي بندد و چون ويروسي به تمام جنبه هاي زندگي اش رسوخ كرده و تسري مي يابد.

وي يكي از تكنيك هاي روانشناختي كه برخي از سازمان هاي سياسي - از جمله سازماني كه در مجموعه به آن اشاره مي شود - گاه براي اطاعت محض و وابسته و پابند كردن داوطلبين عضويت به كارمي بندند، تكنيك شستشوي مغزي عنوان كرد.

اين منتقد سينما و تلويزيون گفت: در 'ارمغان تاريكي' با وجود آن كه مجيد به سارا مي گويد كه مغزش را شستشو داده اند اما به مراحلي كه مجيد تحت آموزش هاي ايدئولوژيك و عملياتي سازمان در قالب مغزشويي و يا هر روش ديگر قرار مي گيرد، توجه چنداني نشده است در حالي كه جا داشت، حداقل در يك قسمت به اين مراحل كه واجد جذابيت هاي دراماتيك و بصري هستند، نيز پرداخته مي شد.

خرازي ها شخصيت پردازي را از امتيازات برجسته 'ارمغان تاريكي' دانست و افزود: اما ايراد بزرگي كه در اين زمينه مي توان بر اين مجموعه وارد دانست محدود كردن نيروي انساني سازمان به بشرزاد، مهري و نفراتي است كه مثل سايه مجيد را تعقيب مي كنند؛ چه بهتر بود كه براي سنديت بخشيدن بيشتر به موضوع، مقامات بالاتر بشرزاد نيز وارد قصه مي شدند.
به گفته وي، شعارزدگي و موضع گيري صريح، آفات شناخته شده و مسبوق به سابقه فيلم هاي سينمايي و مجموعه هاي تلويزيوني سياسي ما هستند؛ خوشبختانه 'ارمغان تاريكي' از اين آفات مصون مانده است به اين معنا كه شخصيت پردازي و سير رخدادها و حوادث به گونه اي جهت داده شده اند كه بيننده قادر باشد نسبت به ايدئولوژي و عملكرد سازمان بدون هر پيش فرضي قضاوت كند.

عضو انجمن منتقدان و نويسندگان سينماي ايران يادآور شد: ديالوگ ها آميخته به شعار نيستند. اغراق به شخصيت پردازي راه ندارد. كاراكترها (شخصيت ها) تك بعدي نبوده و نويسنده بي هيچ تعجيل و بدون اطاله كلام (مطول گويي) هويت كاراكترها را تعريف و بازنمايانده است.

خرازي ها با بيان اينكه سهم هنرپيشه ها در هويت بخشي به كاراكترها غيرقابل انكار است، خاطر نشان ساخت: امير آقايي در نقش يك سرسپرده سازماني - دشوارترين و پيچيده ترين نقش مجموعه - پذيرفتني است. ضمن اينكه سودابه بيضايي كه در نقش هاي منفي و چندبعدي خوب جا افتاده، در نقش يك عاشق دلخسته كه عشق را به ناگزير به قربانگاه سياست برده، خوش درخشيده است.

وي در ادامه اظهار داشت: آرش مجيدي هر چند در برخي سكانس ها كم آورده و نتوانسته مظلوميت و جسارت مجيد را به هم بياميزد اما حاصل نهايي كارش در مجموع راضي كننده است و ليلا زارع كاملا بر نقش مسلط است.

اين منتقد ادامه داد: يكي از بهترين بازي هاي مجيد سعيدي در 'ارمغان تاريكي' رقم خورده است. او يك بازيگر حرفه اي است كه توانمندي هايش ناديده گرفته شده است.

عضو انجمن منتقدان و نويسندگان سينماي ايران به دشواري كار طراحان گريم، صحنه و لباس و همچنين مديران توليد 'ارمغان تاريكي' با توجه به مقطع زماني رخدادهاي سناريو اشاره كرد و گفت: باوراندن فضاي دهه 60 به بيننده مستلزم همكاري تنگاتنگ عوامل مذكور بوده كه خوشبختانه اين همكاري به ثمر نشسته است.

خرازي ها افزود: آكسسوارها (وسايل صحنه) - ساعت روميزي، گوشي هاي تلفن، ظروف آشپزخانه، مبلمان و ... - به دقت انتخاب شده اند. همچنين استفاده ساختاري از روزنامه ها و فيلم هاي خبري و مستند براي القاي زمان جالب توجه است.

وي اظهار داشت: در مجموعه هاي سياسي كه زمان رخدادهاي شان مربوط به گذشته است، معمولا براي كاستن از هزينه ها، از حجم صحنه هاي خارجي كه نيازمند بازآرايي لوكيشن هستند كاسته شده و بر حجم صحنه هاي داخلي افزوده مي شود اما در 'ارمغان تاريكي' چنين رويكردي مشهود نيست و كارگردان هر جا كه لازم بوده از زير بار اجرا و تصويربرداري در لوكيشن هاي خارجي شانه خالي نكرده است.

نويسنده ماهنامه سينما - خانواده تيتراژ افتتاحيه اين مجموعه را بسيار فكر شده عنوان كرد و يادآور شد: تيتراژ افتتاحيه مدخل مناسبي است براي ورود به مجموعه و دنياي پر تنش آدم هايش؛ اين تنش از همان ابتدا از طريق تاكيد بر پاهاي فردي كه در حال گريز است، القا مي شود. ضمن اينكه بافت بصري اين تيتراژ در مقايسه با تيتراژ ديگر مجموعه هاي سال هاي دور و نزديك سيما كم نظير و بسيار حرفه اي و در ياد ماندني است.

خرازي ها خاطر نشان كرد: مضمون ترانه تيتراژ انتهايي - سروده عبدالجبار كاكايي - وصف حال مجيد، مهري و سارا و روزگار پر ادبار كساني است كه قرباني مطامع شوم گروهك هاي منحط سياسي شده اند. به اين ترتيب تيتراژ ابتدايي و انتهايي مثل پرانتزي كل مجموعه را در برمي گيرند و بار حسي قصه را كامل مي كنند.

وي با اعلام اينكه تلاش كليه عوامل صحنه و پشت صحنه 'ارمغان تاريكي' براي ساخت يك مجموعه سياسي نزديك به استاندارد و بسيار كمياب و ديرياب در تلويزيون ما، قابل توجه و تقدير است، گفت: از سه دهه قبل تا همين چند سال پيش ساخت مجموعه سياسي با موانع و محدوديت هاي مختلفي مواجه بود اما به نظر مي رسد كه در دو سه سال اخير بيشتر موانع بر داشته شده، سمت و سوي نگاه ها تغيير كرده و لزوم توليد چنين مجموعه هايي براي سياستگذاران و برنامه ريزان رسانه ملي محرز شده است.

اين منتقد در پايان گفت: اگر مجموعه هايي مثل 'ارمغان تاريكي' ساخته نشوند، ديگراني هستند كه نسخه هاي (ورسيون هاي) بسيار مخرب و مغرضانه آن را به قصد انحراف افكار عمومي بسازند و روانه آنتن شبكه هاي ماهواره اي كنند.

در اين ميان فضا سازي استادانه و قابل تقدير سريال تاثير بسيار زيادي در جذب مخاطبي دارد كه عملا آن دهه را به چشم ديده است . نويسنده و كارگردان با هنرمندي فضاي دهه شصت را در لوكيشن هاي خارجي بازسازي كرده اند واين نكته اي است كه در كمتر سريال ساخته شده اين سالها شاهدش بوديم و همين امر حس نوستالژيك بيننده اي را كه آن زمان را تجربه كرده است ، بر مي انگيزد . نگارنده در بسياري از صحنه ها سعي كردم نكته اي از غفلت طراح صحنه و لباس را به خاطر بسپارم اما كار خوب كارگردان اين اجازه را به من نداد ، كه جاي تقدير دارد . اين موضوع را تعميم بدهيد به يكي از فيلم هاي مطرح جشنواره امسال كه تا دلتان بخواهد بيننده در فضاي دهه 50 ماشين پرايد مي بيند . همين امر و اهميت كارگردان به شعور مخاطب قابل تقدير است . از طرفي بار عاطفي به شكلي در قسمتها نشان داده شده است كه دلبستگي مخاطب به كاراكترها را بر انگيزد .

و مهمترين نكته پايان قصه و شوكي است كه نويسنده با نشان دادن حقيقت به بيننده وارد مي كند و احترام مخاطب را نسبت به عشق مجيد به سارا بر مي انگيزد . اينكه عاشق به خاطر معشوق خود را به نديدن بزند روح مخاطب آگاه اين زمانه را كه درگير زندگي ديجيتالي شده است قلقلك مي دهد. مخاطبي كه در اين وانفساي جامعه معاصر عشق را به دست فراموشي سپرده است . جليل سامان نشان داد هنوز هم ميتوان با همه محدوديتها عاشقانه هاي را تصوير كرد كه ذهن هوشيار مخاطب اين دوره را درگير كند و روح او را تا آستانه لمس عشقي فرازميني ببرد و در حالي كه با تيراژ پاياني در حال مزه مزه كردن اين آرامش عميق است ، تلنگري بزند بر روح هاي تنهايي كه عشق را در قصه ها جستجو مي كنند . رابطه عاشقانه اي كه با شكوه عشق به اوج ايثار ميرسد.